Halusinasi
Bahasa Inggeris: Hallucination
Halusinasi AI (atau AI hallucination dalam Bahasa Inggeris) berlaku apabila model AI memberikan jawapan yang kedengaran sangat yakin, lancar, dan profesional, tetapi faktanya salah atau direka sepenuhnya — seperti menyebut nama akta, statistik, tarikh sejarah, atau pautan laman web yang sebenarnya tidak pernah wujud. Ini ialah risiko paling penting yang setiap pengguna AI wajib tahu sebelum mempercayai sebarang jawapan bulat-bulat.
Contoh: AI beri "kajian Universiti Malaya 2023" yang sebenarnya tak pernah ada.
Kenapa AI boleh 'berhalusinasi' dan reka cerita?
Ramai pelik kenapa komputer yang canggih boleh mereka-reka fakta sedangkan kalkulator murah tak pernah salah kira. Jawapannya terletak pada cara LLM berfungsi: ia bukan enjin carian fakta, tetapi enjin peramal perkataan seterusnya berdasarkan kebarangkalian bahasa.
Bila korang tanya soalan yang terlalu khusus — contohnya tentang satu pekeliling tempatan atau kajian universiti yang tiada dalam ingatan latihannya — model itu tetap cuba melengkapkan ayat yang bunyinya paling "masuk akal" dari segi gaya bahasa. Kerana ia sangat pandai meniru gaya penulisan akademik atau rasmi, jawapan yang direka itu nampak 100% meyakinkan walaupun isinya kosong.
Contoh situasi halusinasi AI yang bahaya di Malaysia
Di tempat kerja atau universiti, halusinasi AI paling kerap menjerat pengguna dalam empat situasi ini:
- Rujukan kajian dan buku akademik: Pelajar meminta AI senaraikan 5 rujukan jurnal tentang ekonomi Malaysia, lalu AI mencantumkan nama pensyarah sebenar dengan tajuk kertas kajian dan tahun yang sebenarnya tidak wujud.
- Undang-undang dan surat rasmi: Meminta AI memetik seksyen akta atau syarat geran kerajaan daripada ingatan tanpa menyemak portal rasmi.
- Nombor dan jadual kewangan: Meminta AI merumus laporan panjang, lalu ia tersilap menggabungkan angka daripada dua jadual berbeza.
- Butiran tempatan: Bertanya tentang waktu operasi pejabat, harga semasa, atau prosedur bank yang telah berubah.
4 cara praktikal untuk kurangkan halusinasi AI
Korang tak perlu berhenti guna AI kerana isu ini; korang cuma perlu ubah cara bagi arahan supaya AI berpijak pada sumber sebenar (grounding):
- Suap dokumen rujukan terus (konsep RAG): Jangan suruh AI jawab daripada ingatan. Lampirkan PDF atau tampal teks rujukan korang, dan tulis "Jawab hanya berdasarkan teks di bawah."
- Beri izin untuk cakap 'Tak Pasti': Masukkan ayat ini dalam prompt korang: "Jika maklumat tiada dalam teks ini atau kamu tidak pasti, nyatakan 'Tiada dalam rujukan' — jangan teka."
- Hidupkan carian web untuk fakta semasa: Pastikan model menggunakan ciri carian web dan memberikan pautan sumber yang boleh korang klik dan baca sendiri.
- Minta petikan ayat asal: Bila meringkaskan dokumen panjang, arahkan AI menyertakan nombor muka surat atau petikan ayat asal bagi setiap poin penting.
Peraturan emas: Bila wajib semak dengan mata sendiri?
Pegangan saya mudah: kalau AI diguna untuk perah idea kreatif, tulis semula ayat korang sendiri, atau buat rangka cerita fiksyen, halusinasi bukan masalah besar. Tetapi sebaik sahaja jawapan itu melibatkan nombor, duit, undang-undang, kesihatan, nama orang sebenar, atau polisi rasmi, jangan sesekali hantar draf itu sebelum korang mengesahkan sumber asalnya sendiri.
Soalan lazim
Adakah model AI berbayar masih mengalami halusinasi?
Ya. Walaupun model terkini dan model penaakulan jauh lebih kurang melakukan kesilapan berbanding versi lama, tiada LLM di dunia yang bebas 100% daripada halusinasi. Tabiat menyemak fakta dan melampirkan dokumen rujukan tetap wajib diamalkan.
Kenapa AI tak beritahu awal-awal yang dia sebenarnya tak tahu?
Secara lalai, kebanyakan model dilatih untuk cuba menjadi pembantu yang menyelesaikan tugasan korang. Tanpa arahan tegas supaya ia mengaku 'tidak pasti', model cenderung menyusun jawapan terbaik yang mampu diteka daripada corak bahasanya.
Apa kaitan RAG dan Grounding dengan halusinasi?
Grounding dan RAG ialah penawar utama kepada halusinasi. Dengan memaksa AI membaca dokumen sebenar korang atau hasil carian web terkini sebelum menjawab, AI tidak lagi bergantung pada ingatan latihannya semata-mata.
Nak tahu petua prompt mudah supaya AI tanda bahagian yang ia tak pasti? Cuba tip praktikal di /tips/ atau baca panduan kerja selamat di /belajar/.